وقتی پژوهشگران آینده نگاهی دوباره به تاریخ
اندیشه در ربع پایانی قرن بیستم بیندازند،
آثار پروفسور ادوارد سعید از دانشگاه کلمبیا
بسیار مهم و تأثیرگذار شناخته خواهد شد.
به‌ویژه کتاب سال ۱۹۷۸ سعید، یعنی «شرق‌شناسی»،
فوق‌العاده پراهمیت تلقی خواهد شد.
کتاب شرق‌شناسی مطالعات خاورمیانه را دگرگون کرد،
و به ایجاد و شکل‌گیری حوزه‌های کاملاً جدیدی از مطالعات کمک کرد،
مانند نظریهٔ پسامستعمراتی،
و همچنین بر رشته‌های متنوعی مثل زبان و ادبیات انگلیسی،
تاریخ، انسان‌شناسی، علوم سیاسی و مطالعات فرهنگی تأثیر گذاشت.
این کتاب تاکنون به ۲۶ زبان ترجمه شده
و جزء منابع درسی اجباری در بسیاری از دانشگاه‌ها و دانشکده‌هاست.
همچنین یکی از جنجالی‌ترین
کتاب‌های دانشگاهی ۳۰ سال گذشته بوده است،
که بحث‌ها و اختلاف‌نظرهای شدیدی را برانگیخته است.
شرق‌شناسی می‌کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چرا
وقتی مثلاً به خاورمیانه فکر می‌کنیم،
تصوری پیش‌ساخته دربارهٔ اینکه
چه جور مردمانی آنجا زندگی می‌کنند داریم،
به چه چیزی باور دارند و چگونه رفتار می‌کنند،
حتی اگر هرگز به آنجا نرفته باشیم،
یا حتی با کسی از آنجا دیدار نکرده باشیم.
به شکل عمومی‌تر، شرق‌شناسی می‌پرسد:
«چگونه مردمان بیگانه و غریبه‌ای را که
به دلیل رنگ پوستشان با ما متفاوت به نظر می‌رسند،
درک می‌کنیم؟»
استدلال مرکزی شرق‌شناسی این است که شیوه‌ای که ما
این دانش را به دست می‌آوریم بی‌طرفانه یا عینی نیست،
بلکه حاصل فرآیندی است که منافع خاصی را بازنمایی می‌کند.
به عبارت دیگر، کاملاً هدف‌دار و غرض‌ورزانه است.
به طور مشخص، سعید بحث می‌کند شیوه‌ای که غرب یعنی اروپا و
آمریکا به کشورها و مردم خاورمیانه می‌نگرد،
از طریق عدسی یا لنزی است که واقعیتِ عینیِ
آن مکان‌ها و مردم را دگرگون و تحریف می‌کند.
او این لنز را، که از طریق آن
به آن بخش از جهان می‌نگریم، «شرق‌شناسی» می‌نامد؛
چارچوبی که برای درک امور ناشناخته و غریب
به کار می‌بریم،
تا مردم خاورمیانه را
متفاوت و تهدیدآمیز جلوه دهیم.
سهم پروفسور سعید در نحوهٔ درک ما از این فرآیند عمومیِ
آنچه می‌توانیم «کلیشه‌سازی» بنامیم، فوق‌العاده بزرگ بوده است.
هدف این برنامه بررسی این موضوعات
از طریق مصاحبه با اوست.
او با بحث دربارهٔ زمینه و بستری شروع می‌کند
که کتاب شرق‌شناسی را در آن شکل داد.
خب، علاقهٔ من به شرق‌شناسی به دو دلیل آغاز شد.
یکی یک مسئلهٔ فوری بود، یعنی
جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳،
که قبل از آن تصاویر و بحث‌های زیادی
در رسانه‌ها و مطبوعات عمومی وجود داشت،
می‌دانید، دربارهٔ اینکه چطور عرب‌ها بزدل هستند،
و بلد نیستند بجنگند،
و همیشه شکست خواهند خورد چون مدرن نیستند.
و بعد وقتی ارتش مصر در اوایل اکتبر ۱۹۷۳
از کانال عبور کرد و نشان داد که،
می‌دانید، مثل هر کس دیگری می‌توانند بجنگند، همه بسیار شگفت‌زده شدند.
بنابراین، این یک انگیزهٔ فوری بود.
و دومی، که سابقهٔ بسیار طولانی‌تری در زندگی خودم دارد،
نوعی ناهمخوانی مداوم بود که حس می‌کردم
میان تجربهٔ خودم از عرب بودن،
و بازنمایی‌هایی که در هنر از آن دیده می‌شد.
منظورم این است که دربارهٔ هنرمندان بسیار بزرگی صحبت می‌کنم،
می‌دانید، مانند دلاکروا،
وانگر، و ژروم و افرادی مثل آن‌ها،
رمان‌نویسانی که دربارهٔ شرق می‌نوشتند،
می‌دانید، مثل دیزرائیلی یا فلوبر. و می‌دانید،
این واقعیت که آن بازنمایی‌ها از شرق
ارتباط بسیار کمی با آنچه من دربارهٔ
پیشینه و زندگی خودم می‌دانستم داشت.
بنابراین تصمیم گرفتم تاریخ آن را بنویسم.
اگر کسی، فرضاً در دههٔ ۱۸۵۰ یا ۱۸۶۰، در پاریس یا لندن،
می‌خواست دربارهٔ هند یا مصر یا سوریه
صحبت کند یا مطلبی بخواند،
احتمال بسیار کمی وجود داشت که آن فرد
بتواند به سادگی به این موضوع بپردازد،
آن‌طور که ما دوست داریم فکر کنیم، به شیوه‌ای آزاد و خلاقانه.
حجم عظیمی از نوشته‌ها از قبل وجود داشت،
و این نوشته‌ها شکلی سازمان‌یافته از نگارش بود،
مانند یک دانش سازمان‌یافته، می‌دانید، آنچه من «شرق‌شناسی» نامیده‌ام.
و به نظرم می‌رسید که نوعی
مجموعهٔ تکرارشونده از تصاویر وجود داشت، می‌دانید،
زن شهوانی که آنجاست تا به نوعی مورد استفادهٔ مرد قرار گیرد،
شرق به عنوان نوعی سرزمین مرموز
پر از رازها و هیولاها،
«عجایب شرق» عبارت متداولی بود که استفاده می‌شد.
هرچه بیشتر نگاه می‌کردم،
بیشتر می‌دیدم که این جریان چقدر انسجام درونی دارد.
می‌دانید، ارتباط بسیار کمی با
افرادی داشت که واقعاً به آنجا رفته بودند.
و حتی اگر رفته بودند هم تغییر زیادی ایجاد نمی‌شد.
به عبارت دیگر، شما آنچه را که بتوان
بازنمایی واقع‌گرایانه از شرق نامید، به دست نمی‌آوردید،
چه در ادبیات، چه در نقاشی، چه در موسیقی یا هر هنر دیگری.
و این فراتر رفت و به
توصیفات کارشناسان از عرب‌ها تسری یافت،
می‌دانید، کسانی که دربارهٔ آن‌ها مطالعه کرده بودند.
و متوجه شدم که حتی در قرن بیستم،
برخی از همان تصاویری که در قرن نوزدهم یافتید،
نزد دانشورانی مانند ادوارد ویلیام لین،
که کتابش را دربارهٔ مصریان مدرن در اوایل دههٔ ۱۸۳۰ نوشت،
بعد نوشتهٔ کسی را در دههٔ ۱۹۲۰ می‌خوانید،
و آن‌ها کم‌وبیش همان مطالب را می‌گویند.
یک مثال بزرگ که من همیشه می‌زنم
این است که شاعر شگفت‌انگیز فرانسوی،
ژرار دو نروال،
که به قول خودش به سفری به شرق رفت،
و من داشتم این کتاب سفرنامهٔ او به سوریه را می‌خواندم،
چیزی بسیار آشنا در آن وجود داشت.
می‌دانید، شبیه چیز دیگری بود که خوانده بودم.
و بعد متوجه شدم کاری که او می‌کرد،
تقریباً ناخودآگاه، نقل‌قول از لین
دربارهٔ مصری‌ها بود،
بر اساس این نظریه که شرقی‌ها همگی یکسانند،
مهم نیست آن‌ها را کجا پیدا کنید،
منظورم این است که چه در هند باشد چه در سوریه یا در مصر،
در واقع همان ذات و گوهر را دارند.
بنابراین نوعی تصویر از «شرقِ فارغ از زمان» شکل می‌گیرد،
انگار که شرق، بر خلاف غرب، رشد و تکامل نمی‌یابد،
ثابت و بدون تغییر می‌ماند.
و این یکی از مشکلات شرق‌شناسی است که
تصویری خارج از تاریخ می‌سازد،
از چیزی آرام، ساکن و به‌نوعی ابدی،
که حقایق تاریخی کاملاً مغایر با آن است.
بنابراین از یک جنبه، خلقِ
به قولی، یک «دیگریِ» ایده‌آل برای اروپا است.
تحلیل پروفسور سعید از شرق‌شناسی
صرفاً توصیف محتوای آن نیست،
بلکه استدلالی مداوم درباره علت شکل‌گیریِ این‌چنینی آن است.
این بررسیِ زمینه‌های کاملاً ملموس تاریخی
و نهادی است که آن را به وجود می‌آورد.
به‌طور مشخص، سعید ساختارِ
شرق‌شناسی را در دل تاریخ فتوحات امپریالیستی جای می‌دهد.
هم‌زمان با گسترش امپراتوری در سراسر جهان،
بریتانیایی‌ها و فرانسوی‌ها از نظر تاریخی
مهم‌ترین نقش را در قبال شرق داشته‌اند،
آن‌ها نه تنها از نظر نظامی فتح می‌کنند،
بلکه از آنچه می‌توان ایدئولوژیک نامید نیز چیره می‌شوند.
پرسش اصلی برای این امپراتوری‌ها این است که
چگونه بومیانی را که با آن‌ها مواجه می‌شویم بشناسیم
تا آسان‌تر بتوانیم بر آن‌ها مسلط شده و سرکوبشان کنیم؟
این روندِ استفاده از دسته‌بندی‌های
کلی و انتزاعی برای توضیح مردمی که ظاهر متفاوتی دارند،
و رنگ پوستشان متفاوت است،
زمان زیادی است که وجود داشته است،
به قدمت نخستین ارتباطات
میان فرهنگ‌ها و اقوام مختلف.
اما شرق‌شناسی این روند عمومی را رسمی‌تر می‌کند،
چراکه خود را به عنوان دانشی عینی ارائه می‌دهد.
سعید فتح مصر توسط ناپلئون
در سال ۱۷۹۸ را سرآغاز نوع جدیدی از فتوحات امپریالیستی
و استعماری می‌داند که کلید پروژه شرق‌شناسی را می‌زند.
یک نوع گسست پس از ورود ناپلئون
به مصر در سال ۱۷۹۸ رخ داد.
به نظرم این اولین اعزام امپریالیستیِ
واقعاً مهم و مدرن است.
او به آنجا حمله می‌کند،
اما برخلاف اسپانیایی‌ها که به دنیای جدید
حمله کردند،
به دنبال غارت نیست.
در عوض با ارتش عظیمی از سربازان می‌آید،
و همچنین دانشمندان، گیاه‌شناسان، معماران،
زبان‌شناسان، زیست‌شناسان و مورخان،
که وظیفه‌شان ثبت تمام ابعاد ممکنِ مصر بود،
و ارائه نوعی پیمایش علمی از مصر،
که نه برای مصری‌ها،
بلکه برای اروپایی‌ها طراحی شده بود.
و البته آنچه در وهله اول درباره
جلدهایی که تولید کردند جلب توجه می‌کند، اندازه عظیم آن‌هاست.
ابعاد آن‌ها یک متر مربع است.
و در تمام صفحاتش قدرت و اعتبارِ
یک کشور مدرن اروپایی نقش بسته که می‌تواند کاری با مصری‌ها بکند
که مصری‌ها قادر به انجامش در برابر فرانسوی‌ها نیستند.
یعنی هیچ
پیمایشِ مشابهی از فرانسه توسط مصری‌ها وجود ندارد.
برای تولید دانش، باید قدرت حضور داشته باشید
تا چیزهایی را کارشناسانه ببینید که
خودِ بومیان قادر به دیدنش نیستند.
تفاوت‌های میان انواع مختلف شرق‌شناسی
در واقع تفاوت بین تجربیات مختلف از
چیزی است که خاور یا شرق نامیده می‌شود.
منظورم تفاوت بین
بریتانیا و فرانسه از یک سو،
و ایالات متحده از سوی دیگر است،
چون بریتانیا و فرانسه در شرق مستعمره داشتند.
آن‌ها رابطه‌ای دیرینه و
نقشی امپریالیستی در جایی مثل هند داشتند، درست؟
بنابراین نوعی
آرشیوی از تجربیات واقعی
حضور در هند وجود دارد،
حکمرانی بر آن کشور به مدت چندصد سال، درست؟
و همین‌طور فرانسوی‌ها در شمال آفریقا،
مثلاً الجزایر یا هند و چین،
یک تجربه استعماری مستقیم. اما در مورد آمریکایی‌ها،
این تجربه بسیار غیرمستقیم‌تر است.
یعنی هرگز اشغال خاور نزدیک توسط آمریکا رخ نداده است.
بنابراین تفاوت بین
شرق‌شناسی بریتانیایی و فرانسوی از یک سو
و تجربه آمریکایی‌ها از شرق از سوی دیگر
این است که تجربه آمریکایی بسیار
غیرمستقیم‌تر بوده
و بیشتر بر پایه انتزاعیات است. نکته دوم،
تفاوت بزرگ تجربه آمریکایی از شرق‌شناسی
نسبت به بریتانیا و فرانسه،
این است که شرق‌شناسی آمریکایی به شدت تحت تأثیر
حضور اسرائیل سیاسی شده است،
کشوری که آمریکا اصلی‌ترین متحدش محسوب می‌شود.
و من و رئیس‌جمهور کلینتون افتخار می‌کنیم،
همان‌طور که همه آمریکایی‌ها افتخار می‌کنند، که ایالات متحده
نخستین کشوری بود که ۱۱ دقیقه پس از اعلام استقلالتان،
دولت اسرائیل را به رسمیت شناخت.
و در واقع آنچه دارید، ایجاد یک کشور یهودی
در دل جهان شرقی و اسلامی است.
و این حس که چون کشوری یهودی
و به اذعان خودشان، غربی است،
هم‌پوشانی بیشتری میان منافع آمریکا در آنجا وجود دارد
تا میان منافع آمریکا در
جاهایی مانند ایران و عربستان سعودی،
که به خاطر نفت اهمیت دارند.
به نظرم حضور این عامل دیگر،
که کاملاً ضداسلامی است،
جایی که اسرائیل کل جهان عرب را دشمن خود می‌داند،
وارد
شرق‌شناسی آمریکایی شده است. برای مثال این ایده
که مبارزان حماس در کرانه باختری
فقط به دنبال کشتن کودکان یهودی هستند،
برداشتی است که از مواجهه با این مطالب حاصل می‌شود.
و توجه بسیار کمی به این حقیقت می‌شود
که اشغال کرانه باختری
و غزه توسط اسرائیل
۳۰ سال است که ادامه دارد، ۳۰ سال طولانی.
این طولانی‌ترین اشغال نظامی در این قرن است.
بنابراین این برداشت به دست می‌آید که
تنها مشکل این است که
امنیت اسرائیل توسط حماس
و بمب‌گذاری‌های انتحاری و موارد دیگر تهدید می‌شود.
و هیچ سخنی از صدها هزار،
میلیون‌ها فلسطینی
که آواره شده‌اند و زندگی فلاکت‌باری دارند، به میان نمی‌آید.
نتیجه مستقیم کاری است که اسرائیل انجام داده و انجام می‌دهد.
بنابراین، تا حدودی این حس وجود دارد که
مبارزه اعراب برای استقلال ملی،
و در مورد فلسطینی‌ها،
برای حق تعیین سرنوشت ملی،
با خصومت شدیدی نگریسته می‌شود زیرا برهم‌زننده
ثباتِ وضع موجود تلقی می‌شود. و این موضوع
کار را تقریباً غیرممکن می‌سازد؛
این یک تراژدی است، تقریباً غیرممکن است که
یک آمریکایی در تلویزیون ببیند، در کتاب‌ها بخواند،
یا فیلم‌هایی درباره خاورمیانه ببیند که رنگ و بوی
سیاسی این مناقشه را نداشته باشد، مناقشه‌ای که در آن
اعراب تقریباً همیشه نقش تروریست‌ها و
افراد خشونت‌طلب و غیرمنطقی و غیره را بازی می‌کنند.
موضوع دیگری که آمریکا واقعاً
باید درباره‌اش فکر کند، نژادپرستی ماست؛
نژادپرستی‌ای که از سوی ایالات متحده
نسبت به مسلمانان و مردم عرب اعمال می‌شود،
و این چیزی است که باید متوقف شود.
و ایالات متحده باید احترام گذاشتن به
مردم خاورمیانه را آغاز کند تا راه حلی
برای مشکلی که طی سالیان متمادی انباشته شده است پیدا کند.
بنابراین، از صبوری همه شما متشکرم
که به من اجازه دادید نظرم را درباره آن بگویم.
دیدگاه‌های غربی نسبت به جهان اسلام بسیار پرمسئله است.
در واقع، به نظر می‌رسد نژادپرستی ضد عربی تقریباً رسمیت یافته است.
می‌توان اظهارات کلی و نژادپرستانه‌ای درباره مردم عرب
مطرح کرد که برای هیچ گروه دیگری تحمل نمی‌شود.
در کانون نحوه عملکرد این شرق‌شناسی جدید آمریکایی،
چهره تهدیدآمیز و شیطانی‌سازی‌شده‌ی
تروریست اسلامی قرار دارد که
توسط روزنامه‌نگاران و هالیوود بر آن تأکید می‌شود.
حال، سعید اذعان دارد که تروریسم در نتیجه
وضعیت سیاسی خشونت‌آمیز در خاورمیانه وجود دارد،
اما او استدلال می‌کند که اتفاقات بسیار بیشتری در آنجا در جریان است که
توسط مردم غرب سوءتعبیر شده یا دیده نمی‌شود.
نتیجه تمرکز رسانه‌ها تنها بر یک جنبه منفی
این است که تمامی مردم جهان اسلام
با همان نگاه منفی و بدبینانه برداشت می‌شوند،
یعنی به عنوان یک تهدید.
به‌طوری که وقتی به افرادی فکر می‌کنیم که ظاهرشان این‌گونه است
و اهل آن بخش از جهان هستند،
آنها را متعصب، افراطی و خشونت‌طلب می‌پنداریم.
سعید استدلال می‌کند که درک منطقه‌ای پهناور و پیچیده
مانند خاورمیانه به این روش تنگ‌نظرانه،
انسانیت و تنوع میلیون‌ها
انسان معمولی را که در آنجا زندگی شریفی
و انسانی دارند، سلب می‌کند.
پرسیدیم، آیا او بمبی برای منفجر کردن آمریکایی‌ها کار می‌گذارد
اگر تشکیلات زیرزمینی اسلامی از او بخواهد؟
پاسخ مثبت بود.
بعد از اینکه کتاب «شرق‌شناسی» و کتابی به نام
«مسئله فلسطین» را در اوایل دهه ۸۰ نوشته بودم—
یا دقیق‌تر بگویم، در اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰—
کتاب سومی نوشتم با عنوان «پوشش خبری اسلام»،
و آنها را به نوعی یک سه‌گانه می‌دانستم.
و کتاب «پوشش خبری اسلام» گزارشی بود از
بازتاب اسلام در رسانه‌های عمومی،
که بلافاصله تحت تأثیر انقلاب ایران شکل گرفته بود،
انقلابی که همان‌طور که یادتان هست، خود را یک انقلاب اسلامی توصیف می‌کرد.
و می‌دانید، آنچه کشف کردم گنجینه عظیمی از
تصاویری بود که رسانه‌ها به کار می‌بردند:
جمعیت‌های عظیمی که مشت گره می‌کردند، پرچم‌های سیاه،
می‌دانید، خمینیِ سخت‌گیر و خشمگین،
همگی احساسی از منفی‌ترین و
شرورانه‌ترین نوع بازتاب را القا می‌کردند.
بنابراین برداشتی که از اسلام پیدا می‌کردید این بود که ترسناک،
مرموز و فراتر از همه، تهدیدآمیز است—
گویی کار اصلی
مسلمانان این بود که
آمریکایی‌ها را تهدید کنند و
درصدد قتل آن‌ها برآیند.
همین سال گذشته، یعنی سال ۱۹۹۶،
تقریباً ۱۶ یا ۱۷ سال پس از آنکه کتاب «پوشش خبری اسلام» را نوشتم،
ویرایش جدیدی از کتاب ارائه کردم و مقدمه تازه‌ای بر آن نوشتم.
و با کمال وحشت و شگفتی دریافتم که
در طول آن ۱۶ یا ۱۷ سال،
با وجود وقوع رویدادهای بی‌شماری در جهان اسلام،
که فکر می‌کردید باعث آشنایی بیشتر
و درک دقیق‌تری از آنچه رخ می‌داد شود،
مثلاً آن‌طور که در تلویزیون و مطبوعات منعکس می‌شد،
در واقع برعکس بوده است.
به نظرم اوضاع بدتر شده بود.
و به جای آن، اکنون تصویر بسیار
تهدیدآمیزتری از اسلام ارائه می‌شد،
که نمونه‌اش
مستند تلویزیونی «جهاد در آمریکا» بود
بر اساس بمب‌گذاری مرکز تجارت جهانی.
من ۱۰ سال گذشته را به گزارش درباره تروریسم بین‌المللی پرداخته‌ام.
و از زمان بمب‌گذاری مرکز تجارت جهانی،
در حال بررسی شبکه‌های
افراط‌گرایان اسلامی متعهد به جهاد در آمریکا بوده‌ام.
برای این شبه‌نظامیان، جهاد یک جنگ مقدس است،
نبردی مسلحانه برای شکست دادن غیرمؤمنان یا کافران،
و هدف نهایی آنها تشکیل یک امپراتوری اسلامی است.
اما این اجتماع در خاورمیانه رخ نداد.
این اتفاق در قلب آمریکا رخ داد: کانزاس‌سیتی، میزوری.
مبارزه با این گروه‌ها در چهارچوب قانون اساسی،
بزرگ‌ترین چالش مجریان قانون
از زمان مبارزه با جرایم سازمان‌یافته خواهد بود.
اما هرگز چنین تعمیم‌هایی،
مثلاً درباره بمب‌گذاری اوکلاهما سیتی مطرح نشد،
که این کار یک بنیادگرای مسیحی بوده و غیره.
اما جهاد اسلامی به آمریکا آمده بود،
و شما شاهد صحنه‌هایی از بی‌مسئولیت‌ترین نوع روزنامه‌نگاری بودید،
جایی که مردمی را می‌دیدید که به زبان
عربی صحبت می‌کردند و صدایی روی تصویر می‌گفت:
«آنها دارند درباره نابودی آمریکا صحبت می‌کنند،»
در حالی که اگر اندکی از آنچه گفته می‌شد سردرمی‌آوردید،
یا اگر زبان را بلدید، هیچ ربطی به این موضوع نداشت.
و اینکه اسلام و آموزه‌های
اسلام مترادف با ترور شد،
و شیطانی جلوه دادن اسلام به سختی اجازه می‌داد
تفاوتی میان دین‌داری،
فرضاً، و خشونت قائل شوند.
رسانه‌های به اصطلاح مستقل در جامعه لیبرالی مثل این،
در واقع به قدری تنبل هستند و تحت کنترل منافعی
قرار دارند که هم‌زمان تجاری و سیاسی هستند،
که هیچ روزنامه‌نگاری تحقیقی وجود ندارد.
اساساً فقط تکرار همان خط‌مشی و موضع دولت است.
بمب‌گذاری مرکز تجارت جهانی، با نقل قول از
چیزی که مقامات ارشد مجری قانون در آمریکا به ما می‌گفتند،
اینکه تهدید افراط‌گرایان مسلمان در حال فعالیت
در داخل ایالات متحده یک خطر مداوم است،
چیزی که از این به بعد باید با آن زندگی کنیم.
و تکرار حرف‌های افرادی که بیشترین نفوذ را دارند،
کسانی که اسلام برایشان شیطان خارجی مفیدی است
تا توجهات را از بی‌عدالتی‌ها
و مشکلات جامعه خودمان منحرف کنند.
در نتیجه، جنبه انسانی دنیای اسلامی
و به‌ویژه جهان عرب، نادر و نایاب شده است.
و حاصل کار، از یک سو این خلأ است،
و از سوی دیگر، تصاویر ساده و تقریباً اتوماتیک از ترور و خشونت.
مجموعه‌ای از تصاویر و کلیشه‌های آماده وجود دارد،
می‌دانید، نه فقط در روزنامه‌ها و تلویزیون،
بلکه در فیلم‌های سینمایی.
آه، من از سرزمینی می‌آیم،
از جایی دوردست، جایی که کاروان‌های شتر پرسه می‌زنند،
جایی که پهناور و صاف است و گرمایش طاقت‌فرسا.
وحشیانه است، اما خب، خانه ماست.
وقتی باد از شرق می‌وزد و خورشید از
غرب می‌تابد و شن در ساعت شنی اندازه است،
پیش ما بیا و سری بزن،
سوار قالیچه شو و به شبی دیگر از شب‌های عربی پرواز کن.
منظورم این است که خود من، که در خاورمیانه بزرگ شدم،
در فلسطین و قاهره، لذت می‌بردم
از فیلم‌های مربوط به هزار و یک شب،
می‌دانید، ساخته تهیه‌کنندگان هالیوود،
با بازی جان هال، ماریا مونتز و سابو.
منظورم این است که آن‌ها درباره
بخشی از جهان صحبت می‌کردند که من در آن زندگی می‌کردم،
اما این کیفیتِ عجیب، غریب
و جادویی را داشت، چیزی که امروزه به آن هالیوودی می‌گوییم.
بنابراین، تمام آن گنجینه کلیشه‌ای از
شیخ‌ها و بیابان و
چهارنعل تاختن و شمشیرهای عربی
و دختران رقصنده و همه این‌ها وجود داشت.
این‌ها در واقع خوراک داستان‌ها بود.
وضعیت در رسانه‌های عمومی اساساً این است
که مسلمانان واقعاً دو چیز هستند: اول،
آن‌ها تبهکارانی از یک نوع هستند، شرور و متعصب.
من مردم آمریکا را به جهنمی که سزاوارش هستند خواهم فرستاد.
و دوم اینکه بسیاری از فیلم‌ها با تعداد زیادی جنازه پایان می‌یابند،
جنازه‌های مسلمانان که همه‌جا پخش شده‌اند،
نتیجه کار آرنولد شوارتزنگر، دمی مور یا چاک نوریس،
فیلم‌های زیادی درباره چریک‌هایی که برای کشتن تروریست‌های مسلمان می‌روند.
بنابراین مفهوم اسلام، چیزی است که باید ریشه‌کن شود.
کل تاریخِ این بازنمایی‌های شرق‌شناسانه که
مسلمانان و شرقی‌ها را عملاً نژادی پست‌تر به تصویر می‌کشند.
به عبارت دیگر،
تنها چیزی که می‌فهمند زبان زور است.
اصل کار در اینجا این است
که تا تو دهنی محکمی به آن‌ها نزنی،
نخواهند فهمید. نمی‌شود با منطق با آن‌ها حرف زد.
آیا جهان عرب پر از تروریست است؟ خب، منظورم این است که
تنها کاری که باید بکنید این است که این
سوال را با عقل سلیم تحلیل کنید و بگویید،
تروریست‌ها وجود دارند، همان‌طور که همه‌جا هستند.
اما می‌دانید، اتفاقات بسیار بیشتری در آنجا در جریان است.
منظورم این است که داریم درباره ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون نفر صحبت می‌کنیم.
و یکی از مشکلات بزرگ شرق‌شناسی از همان ابتدا،
این کلی‌گویی‌های وسیع درباره اسلام و ماهیت اسلام است.
اشتراکات بسیار کمی وجود دارد که بتوان به عنوان اسلام از آن یاد کرد،
مثلاً بین اندونزی و عربستان سعودی.
منظورم این است که هر دو کشورهایی مسلمان هستند، اما می‌دانید،
تفاوت‌ها در تاریخ، زبان، و
سنت‌ها و غیره آن‌قدر زیاد است که کلمه اسلام،
در بهترین حالت، معنایی کم‌رنگ و سست دارد.
همین امر در درون جهان عرب نیز صادق است.
منظورم این است که مراکش بسیار متفاوت از عربستان سعودی است.
الجزایر بسیار متفاوت از مصر است.
و من استدلال می‌کنم، در واقع استدلال کرده‌ام،
که فضای غالب در جهان عرب، بسیار سکولار و غیردینی است.
می‌دانید، جلب توجه کار آسانی است،
و مطمئناً جلب توجه رسانه‌ها،
به دلایل سیاسی مشخصی که روشن است.
منظورم بی‌اعتبار کردن عرب‌هاست،
تا آن‌ها را تهدیدی برای غرب نشان دهند،
تا این ایده را پس از پایان جنگ سرد زنده نگه دارند
که می‌دانید، شیاطین خارجی وجود دارند.
وگرنه ما با این ارتش غول‌پیکر چه می‌کنیم،
می‌دانید، با این بودجه عظیم نظامی که دو برابرِ
کل بودجه نظامی تمام کشورهای دنیا روی هم است؟
پس باید یک تهدید داشته باشید، و نتیجه این است که
یافتن آثاری که نسبت به
عرب‌ها و اسلام همدردی داشته باشند بسیار سخت است.
اسلام به عنوان دشمن مسیحیت دیده می‌شود،
و ایالات متحده خود را کشوری مسیحی یا
یهودی-مسیحی وابسته به اسرائیل می‌داند،
و اینکه اسلام دشمن بزرگ است،
یک رقیب. این مسئله سابقه دارد.
و من مثال دودی الفاید را می‌زنم، می‌دانید،
خواستگار سابق پرنسس دایانا.
خب، چند روز قبل از فوتش، مطبوعات انگلیس را مرور می‌کردم،
و پر بود از کلیشه‌های نژادپرستانه
گفتمان شرق‌شناسانه. یعنی همین روزنامه ساندای تایمز،
یکی از روزنامه‌های اصلی انگلیس،
تیتری برای یک گزارش ۱۵ هزار کلمه‌ای داشت
با عنوان «پیوندی ساخته‌شده در مکه».
و ایده توطئه‌های مسلمین برای آلوده کردن،
می‌دانید، تسخیر این زن سفیدپوست
توسط این مردمان سیه‌چرده با هدایت محمد،
پیامبر اسلام،
که شخصیتی تاریخی متعلق به قرن هفتم میلادی است،
که انگار کل ماجرا را پشت صحنه کارگردانی می‌کرد.
می‌بینید، قدرت گفتمان همین است.
اگر به مردم و
اسلام و آن بخش از جهان فکر می‌کنید،
این‌ها واژه‌هایی هستند که مدام باید به کار ببرید.
و آسیبی بهت نمی‌رسه!
بهت قول میدم!
عمرا، دیوونه!
بنابراین گفتمان، سیستم تنظیم‌شده‌ای برای تولید دانش
در چارچوب محدودیت‌های خاصی است،
که در آن باید قوانین مشخصی رعایت شود.
خب، صادرات لیبی.
بله جناب، ای خوک آمریکایی!
حرکت قشنگی بود.
فراتر اندیشیدن از آن، عبور کردن از آن و عدم استفاده از آن،
تقریباً غیرممکن است، زیرا دانشی وجود ندارد که
درباره آن بخش از جهان به این شکل تدوین نشده است.
می‌توانم کمکتان کنم؟
زندگی در فلسطین و بوسنی...
به صدای خدا گوش دهید!
و از جهاتی،
با عدم ارائه یک نقد جدی نسبت به آن،
عرب‌ها مشارکت داشته‌اند و همچنان اجازه می‌دهند
که با این روش شرق‌شناسانه به عنوان شرقی بازنمایی شوند.
برای مثال، هیچ
سیاست رسانه‌ای از سوی ۲۰ کشور عربی،
۲۲ کشور عربی وجود ندارد،
تا سعی کنند تصویر متفاوتی از جهان خود ارائه دهند،
چون بیشتر آن‌ها دیکتاتوری هستند—همه
آن‌ها دیکتاتوری هستند،
بدون دمکراسی—
که نیاز مبرمی به حمایت آمریکا،
حمایت دولتی، برای پشتیبانی از خود دارند.
و بنابراین قرار نیست از ایالات متحده انتقاد کنند،
و قصد ندارند وارد یک گفتگوی واقعی شوند.
و از این حیث، فکر می‌کنم عرب‌ها دسته‌جمعی
خود را در وضعیتی زیردست
و فرودست نسبت به غرب نگه می‌دارند،
و در واقع همان بازنمایی‌هایی را تحقق می‌بخشند
که بیشتر غربی‌ها درباره عرب‌ها در ذهن دارند.
حمله بدون هشدار قبلی رخ داد.
و به گفته یک منبع
دولتی آمریکا به سی‌بی‌اس نیوز، این حادثه
تمام نشانه‌های تروریسم خاورمیانه‌ای را دارد.
به نظر می‌رسد حمله در اوکلاهما سیتی ردپایی آشنا دارد.
این کار با هدف
وارد کردن بیشترین تلفات ممکن انجام شد.
این یک ویژگی خاورمیانه‌ای است.
قدرت بالای این بمب در
اوکلاهما سیتی بلافاصله محققان را سوق داد
تا شباهت‌های مرگباری را بررسی کنند که
همگی ریشه در خاورمیانه دارند.
ای‌بی‌سی نیوز مطلع شده که اف‌بی‌آی از ارتش آمریکا خواسته
تا ۱۰ مترجم عربی برای کمک به تحقیقات در اختیارشان بگذارد.
خب، یکی از نکات جالب
درباره تداوم شرق‌شناسی—
منظورم اینه که وقتی بهش فکر می‌کنید، تقریباً
تداومش تقریباً شگفت‌انگیزه—
بمب‌گذاری اوکلاهما سیتی در آوریل ۱۹۹۵ بود.
می‌تونم یک مثال شخصی براتون بزنم.
در زمان وقوع بمب‌گذاری، برای سخنرانی
در کانادا بودم.
و شاید نیم ساعت بعد از
وقوع حادثه در بعدازظهر،
دفترم با تماس‌های تلفنی فراوان رسانه‌ها مواجه شد.
و من طبق معمول از کانادا با دفترم تماس گرفتم
تا ببینم پیامی هست
که نیاز به رسیدگی داشته باشه یا نه،
و منشی گفت ۲۵ تماس از شبکه‌های اصلی،
کانال‌های کابل،
روزنامه‌ها و مجلات خبری مهم گرفته شده،
و غیره، که همگی می‌خوان با شما صحبت کنن.
پرسیدم: «درباره چی؟» گفت: «درباره حادثه اوکلاهما سیتی.»
و من گفتم: «خب،
این چه ربطی به چیزی داره؟» «خب...»
ظاهراً یکی از این مفسران لحظه‌ای
داوطلبانه ادعا کرده بود
که این حادثه شبیه بمب‌گذاری به سبک خاورمیانه به نظر می‌رسه،
و اینکه چند فرد سبزه درست بعد از بمب‌گذاری
در اطراف محل یا پس از حادثه دیده شده‌اند.
ظرف چند ساعت پس از انفجار، پلیس محلی و اف‌بی‌آی
هشدار عمومی برای یافتن سه مرد
که گمان می‌رفت خاورمیانه‌ای باشند صادر کردند...
...و منابع به سی‌بی‌اس نیوز می‌گویند که غیررسمی،
اف‌بی‌آی با این حادثه به عنوان یک موضوع مرتبط با خاورمیانه برخورد می‌کند.
می‌توانم به شما بگویم که اوکلاهما سیتی
احتمالاً یکی از بزرگ‌ترین
مراکز فعالیت‌های رادیکال اسلامی
خارج از خاورمیانه محسوب می‌شود.
و همین باعث شد فکر کنند
که باید با من صحبت کنند،
نه به این دلیل که ربطی به آن داشتم،
بلکه به این دلیل که به خاطر خاورمیانه‌ای بودنم،
دیدگاه و شناخت درونی
نسبت به این موضوع دارم.
می‌دانید، و البته این ادعا چنان پوچ
و نژادپرستانه است
که صرفاً چون اهل آن منطقه‌ای، می‌فهمی
چه کسی و چرا این کار را انجام داده است.
حتی یک لحظه هم فکر نکردند که کار یک پسر محلی و بومی
به نام مک‌وی بود که، می‌دانید،
دیدگاهش کاملاً آمریکایی بود
و این کار را بر اساس خالص‌ترین
اصول نابودگری آمریکایی
و خشم کاپیتان اَهَب‌گونه از دنیا انجام می‌داد.
پروفسور سعید نه تنها یک نظریه‌پرداز ادبی،
بلکه نماینده‌ای بسیار برجسته و فعال
برای مردم فلسطین است.
سعید در جایی بزرگ شد که آن زمان فلسطین نامیده می‌شد
و اکنون اسرائیل و سرزمین‌های اشغالی نام دارد.
وقتی کشور اسرائیل در سال ۱۹۴۸ تأسیس شد،
مانند میلیون‌ها فلسطینی دیگر،
سعید و خانواده‌اش بی‌خانمان و بی‌تابعیت شدند.
این فلسطینیان تبعیدی اکنون اکثراً
یا در سرزمین‌های تحت کنترل اسرائیل
یا در اردوگاه‌های پناهندگان در کشورهای همجوار زندگی می‌کنند.
یکی از چیزهایی که به سعید انگیزه می‌دهد، تلاش برای عدالت
و حق داشتن وطن برای مردم فلسطین است.
و پیوند نزدیکی میان فعالیت‌های فکری سعید
و کنشگری سیاسی او وجود دارد.
همان‌طور که خودش می‌گوید، او سه کتاب نوشته
که آن‌ها را یک سه‌گانه می‌داند و در ذهن او،
پیوند نزدیکی با هم دارند:
«شرق‌شناسی»،
«پوشش خبری اسلام»،
و «مسئله فلسطین».
او معتقد است دست‌یابی به راه حلی مسالمت‌آمیز، انسانی و عادلانه
برای مناقشه خاورمیانه—
یعنی یافتن پاسخی برای مسئله فلسطین—
نیازمند غلبه بر میراث نژادپرستانه شرق‌شناسی است؛
میراثی که بر جدایی انسان‌ها از یکدیگر تأکید می‌کند
و تفاوت را به عنوان تهدیدی می‌بیند
که باید مهار یا نابود شود.
به دلیل تاریخ پیچیده و خونین خاورمیانه،
سعید وضعیت در فلسطین و اسرائیل را
به عنوان آزمون نهایی پیش روی قرن بیست و یکم می‌داند.
که آیا در صلح و آشتی کنار هم زندگی کنیم
با وجود تفاوت‌هایمان،
یا این‌که جدا از هم، با ترس و نفرت از یکدیگر زندگی کنیم،
مدام زیر تهدید و همواره در جنگ.
در جستجوی راهی برای رهایی از این میراث بی‌اعتمادی و کشمکش،
سعید به آثار فیلسوف ایتالیایی، آنتونیو گرامشی، استناد می‌کند،
کسی که ابزارهایی برای اندیشیدن درباره این مسائل دشوار
به شیوه‌هایی سازنده‌تر و انسانی‌تر در اختیار ما می‌گذارد.
خب، گرامشی در «دفترهای زندان»
چیزی می‌گوید که همواره
به‌شدت برای من جذاب بوده است؛ اینکه تاریخ
در ما بر جای می‌گذارد—
تاریخ خودمان، تاریخ خانوادگی‌مان، تاریخ ملتمان،
تاریخ سنت‌هایمان—
که بی‌نهایت ردپا در ما به جا گذاشته است،
انواع و اقسام نشانه‌ها،
می‌دانید، از طریق وراثت،
از طریق تجربه جمعی،
از طریق تجربه فردی، از طریق تجربه خانوادگی،
از طریق روابط بین یک فرد با فردی دیگر—
مجموعه‌ای، اگر بخواهید بگویید،
یک کتاب، اگر بخواهید، مجموعه‌ای از...
بی‌نهایت ردپا.
اما هیچ فهرست و صورت‌برداری وجود ندارد. هیچ...
هیچ راهنمای منظم و مرتبی برای آن وجود ندارد.
بنابراین گرامشی می‌گوید، وظیفه در قدم اول،
تلاش برای تهیه یک صورت‌برداری و فهرست است.
به عبارت دیگر، تلاش برای درک و معنا بخشیدن به آن.
و این به نظر من، دست‌کم به نظر من،
جالب‌ترین نوع وظیفه انسانی است.
این، وظیفه تفسیر است.
وظیفه شکل دادن و معنا بخشیدن به تاریخ است
به دلیلی خاص، نه فقط برای اینکه، می‌دانید،
ثابت کنیم تاریخ من بهتر از تاریخ شماست،
یا تاریخ من بدتر از تاریخ شماست،
من قربانی‌ام و تو کسی هستی که به مردم ظلم کرده و غیره،
بلکه برای درک تاریخ خودم
در ارتباط با تاریخ دیگران.
به عبارت دیگر، تلاش برای فهمیدن، تعمیم دادن... فراتر رفتن،
تعمیم دادن تجربه فردیِ خود
به تجربه دیگران.
و من فکر می‌کنم... فکر می‌کنم هدف بزرگ...
هدف در واقع تبدیل شدن به دیگری است،
تغییر شکل دادن خود از یک هویت تک‌بعدی و یکپارچه به هویتی
که «دیگری» را شامل می‌شود، بدون اینکه...
تفاوت‌ها را سرکوب کند. او می‌گوید این همان هدف بزرگ
است. و برای من، فکر می‌کنم که
این موضوع صدق می‌کند، می‌دانید،
و این همان مفهوم نگارش
یک صورت‌برداری، یک صورت‌برداری تاریخی خواهد بود،
که نه تنها در پی شناخت خود است،
بلکه شناخت خود در رابطه با دیگران،
و فهمیدن دیگران همان‌گونه که خود را می‌فهمید.
فلسطین از این حیث بسیار بااهمیت است،
به خاطر پیچیدگی‌های محلی‌اش،
مثلاً اعراب و یهودیان،
اعراب مسلمان، اعراب مسیحی و یهودیان اسرائیلی،
که خود دارای پیشینه‌های بسیار متعددی هستند.
منظورم این است که درباره یهودیان لهستانی صحبت می‌کنیم،
یهودیان روسی، یهودیان آمریکایی،
یهودیان یمنی، یهودیان عراقی، یهودیان هندی.
این یک موزاییک نسبتاً پیچیده است.
به‌نحوی یافتن راهی برای همزیستی کنار یکدیگر
در سرزمینی که آکنده و سرشار
از اهمیت در مقیاسی جهانی است،
برخلاف هر کشور دیگری در جهان.
منظورم این است که برای سه دین بزرگ، مقدس است.
و وجب به وجب آن زیر و رو شده و
در چند هزار سال گذشته بر سرش جنگیده‌اند.
و الگوی تا به امروز، الگوی صهیونیستی بوده است،
یعنی این‌که می‌گوید:
می‌دانید، این سرزمین به ما وعده داده شده، ما قوم برگزیده‌ایم،
بقیه به نوعی درجه‌دو هستند، آن‌ها را بیرون بیندازید
یا با آن‌ها مثل شهروند درجه‌دو رفتار کنید.
و در مقابلِ آن، برخی از ما، نه همه،
بلکه بسیاری از فلسطینی‌ها گفته‌اند، خب،
ما متوجهیم که از ما خواسته می‌شود تاوانِ
آنچه بر سر یهودیان در اروپا آمده را بدهیم
در جریان هولوکاست.
آن فاجعه‌ای کاملاً مسیحی و اروپایی بود
که اعراب هیچ نقشی در آن نداشتند.
و ما در حال سلب مالکیت و آوارگی به دستِ قربانیان هستیم.
ما قربانیانِ قربانیان شده‌ایم.
اما همان‌طور که گفتم، نه اینکه همه ما بگوییم آن‌ها باید بیرون انداخته شوند.
چون خودِ ما بیرون رانده شده‌ایم، از این رو نگاه دیگری داریم،
نگاهی مبنی بر همزیستی،
که در آن یهودی و عرب، مسلمان، مسیحی و یهودی
بتوانند کنار هم در ساختاری سیاسی زندگی کنند،
که به نظرم نیازمند نوعی خلاقیت و نوآوری است
که امکان‌پذیر است، بینشی که جایگزینِ
مدل اقتدارگرا و سلسله‌مراتبی شود.
اما این تفکر که به نحوی باید
از خود در برابر نفوذ
و آلودگی‌های دیگری محافظت کنیم،
به نظرم،
خطرناک‌ترین ایده در پایان قرن بیستم است.
و مگر اینکه راه‌هایی برای آن بیابیم — که هیچ راه میانبری هم ندارد —
اگر راه‌هایی برای این کار نیابیم، شاهد خشونت‌های
گسترده‌ای خواهیم بود از همان دستی که در جنگ خلیج فارس،
کشتارهای بوسنی، قتل‌عام‌های رواندا و غیره رخ داد.
منظورم این است که این‌ها الگوی منازعات نوظهوری هستند که
فوق‌العاده خطرناک است و باید با آن مقابله شود.
بنابراین به گمانم
درست است اگر بگوییم چالش کنونی، چالشِ...
من نامی جز همزیستی روی آن نمی‌گذارم.
چگونه آدمی می‌تواند با کسانی همزیستی کند که دینشان متفاوت است،
سنت‌ها و زبان‌هایشان متفاوت است،
اما بخشی از همان جامعه یا ساختار سیاسی
به معنای ملی را تشکیل می‌دهند؟
چگونه تفاوت‌ها را بدون خشونت و خصومت بپذیریم؟
من به حوزه‌ای به نام ادبیات تطبیقی در بیشتر،
یا تقریباً تمام دوران بزرگسالی‌ام علاقه داشته‌ام.
و آرمان ادبیات تطبیقی این نیست که
نشان دهد چگونه ادبیات انگلیسی در واقع
یک پدیده ثانویه است و ادبیات فرانسوی،
یا ادبیات عربی،
می‌دانید، نوعی خویشاوند فقیرتر برای ادبیات فارسی است،
یا هر کدام از این چیزهای احمقانه، بلکه نشان دادنِ وجودِ آن‌هاست،
می‌توان گفت، به عنوان خطوط کنترپوان
در یک قطعه بزرگ موسیقی، که در آن تفاوت...
بدون، بدون هیچ اجباری محترم شمرده و درک می‌شود.
و به نظرم، این همان نگرشی است که به آن نیاز داریم.
امروز شما را به دیدن یک خانهٔ سنگی می‌برم،
در ۵ دقیقه‌ای دریا، که کاملاً بازسازی شده است.